Wandeling Zalk en ’s-Heerenbroek
zaterdag 5 april 2025,
Wandelen, stilstaan, lopen we van Zalk naar ’s-Heerenbroek en v.v.,
het is zonnig weer met koude wind.
Om het met Ida Gerhardt te zeggen:
“’t Wordt voorjaar langs de IJssel bij Veecaten.
Wolken en licht, in wisselende staten
scheppen een Voerman: een opalen zwerk
dat hemels is en Hollands boven mate.”
Eindelijk eens zie ik het Zalkerbos, in de grote plooi van de IJssel.
Uniek, de kronkelwaard, haar vegetatie, een bos in de uiterwaarden.
Nog unieker. Je mag er zo maar wandelen, het is toegankelijk.
Kom daar maar eens om elders langs de IJssel.
Hoe was het ook weer? 20% van de IJsseluiterwaarden zijn maar toegankelijk.
Niet in Zalk. Gewoon bij de Oase het dorp uit,
over de dijk met een trap omlaag, het struinpad langs de rivier.
Een bos? Het is even wennen,
restanten van wat eens de hele waard bedekte.
Nu net weer in ere hersteld,
een landschap met verse weidepalen en afgezette stobben
Met vlaktes, zanderig en nog onbegroeid.
Een paar jaar na nu zal het vast wel weer zijn als eerst.
Houtopstand, akkers en weiden en een enkele boerderij,
overal de sporen van de bulldozers,
Alles is aangepakt, terwijl de oeverwallen eerder heilig waren.
er mocht geen schop de grond in.
Je ziet de ruzie over beheer, gebruik, erfgoed en veiligheid voor je.
Stroomlijn, ecologie, toegankelijkheid, uniciteit.
Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer, Provincie, gemeente,
het dorp zelf en die enkele boer.
Een indrukwekkende, andere vegetatie.
Hardhoutooibossen, eeuwenoude essenstoven, kronkelwaarden, met
schaafstro, bosanemonen, vogelmelk, blauwe druifjes – niet die gewone.
Als ze we ze niet live zien, het staat op nodige borden,
alles is ruim toegelicht en anders is er nog wel een qr code.
Een rijke flora. De fauna is even schraal als elders.
We zien geen weidevogels, één haas, een slechtvalk biddend voor muizen.
en terug in Zalk nog een paar zwaluwen die de lente kwamen brengen.
Veel molshopen, strategisch verspreid over een oude kronkelrug.
O ja en natuurlijk ooievaars, de nieuwe weidevogel.
Het Zalkerbos, eens bezit van de heren van Buckhorst,
aan de andere kant van de IJssel, de al even machtige slotheren van kasteel Voorst.
Samen beheerden ze dit deel van de wereld, ze ontgonnen,
exploiteerden en genoten van hun rijke, nog onbedijkte bezit.
De IJssel zocht nog haar weg,
wierp, rollend, grote maar ook kleine zandruggen op,
met zand uit bijvoorbeeld Werven maar ook van verder weg,
aan de binnenkant, de Zalker zijde.
Aan de buitenkant hapte ze stukken uit de oevers.
Zand op klei, klei op veen.
We steken de IJssel over met het pontje,
de elektrische opvolger van de roeiboot en de roeiboot met hulpmotor,
bediend vanuit Philadelphia’s Veerhuis en bemand – allemaal mannen? –
door vrijwilligers en mensen met afstand tot de arbeidsmarkt.
Aan de andere kant van de IJssel is het leven anders.
In ’s-Heerenbroek lijkt het vooral te gaan om
projecten, woningbouw, planning, ontwikkelaars.
De stad komt steeds dichterbij.
De Hanzelijn, Reevediep, Ruimte voor de Rivier, de A50,
het was in de jaren ‘10 de speeltuin voor ontwikkelaars.
Kampen, toen artikel 12 gemeente huurde ze in en de consortia,
- de Dijken als een ervan - verhandelden, ruilden en kochten
de benodigde mtr2 en verkregen in ruil
mooie-grondposities-tegen-zeer-aantrekkelijke-condities.
Er vielen jarenlang veel lijken uit de kast,
Follow the money zou er haar vingers bij aflikken.
Gelukkig ligt er nog een gemeentegrens,
anders was ‘s-Heerenbroek onherkenbaar als alle die andere Zwolse eens-dorpen.
Dus de opgaven van het dorp zijn:
hoe kan een dorp een dorp blijven en wat is dat dan?
hoe hou je het open gebied tussen stad en dorp open en hoe richt je het dus in?
Dat alles bespreken we onder het verkabelingsbord,
‘de Hoogspanningsverbinding gaat ondergronds’.
Eindelijk ondergronds, een project, meer 20 jaar geleden al geagendeerd.
Maar er is meer: museum de Kroon, de gedichten van de kinderen van de Julianaschool,
het bezoek van de Willem-Alexander en Maxima,
Jan Pelleboer, de verplaatsing van de voetbalvelden.
En het feit dat het dorp geen eigen kerkhof, geen eigen kerk (meer) heeft.
Dan is het eigenlijk geen echt dorp, - ook al heet je ’s-Heerenbroek -
de gereformeerden van het dorp kerken in Zalk
en de hervormden ook elders.
Hebben ze meer aan elkaar, Zalk en ’s-Heerenbroek?
Voor de kerk, voor de school, voor de toerist?
Zalk krijgt een landschapsbiografie,
hopelijk niet zo’n geleerd salontafelboek
maar het verhaal van landschap en mens,
van wat mensen, die nog net leven, meemaakten.
Eerder was het, ieder dorp een Kulturhus,
nu is het iedereen een landschapsbiografie.
Een concert aan weerskanten van de IJssel,
de Papegaai langs de IJssel is nog steeds niet opgevoerd.
Want er nauwelijks een andere plek aan de IJssel
waar twee dorpen zo tegenover elkaar liggen én direct verbonden.
Misschien is in al verschillen tussen beide, verbinding van belang.
Dus de biografie voor beiden (en Wilsum) samen,
even weg van de stedelijke belegering.
Een echt plattelandsverhaal langs de IJssel.
Gerard Hendrix
